ชุมชนเข้มแข็ง แต่รัฐล็อกการพัฒนา บ้านแม่หาดติดหล่ม “ถนน–ไฟฟ้า–สัญชาติ” ตามรอยชีวิตชาติพันธุ์บนพื้นที่สูง “บ้านแม่หาด” วิถีคนกับป่า ความเหลื่อมล้ำสิทธิขั้นพื้นฐาน และความหวังสู่ต้นแบบพื้นที่คุ้มครองวิถีชีวิต
ท่ามกลางผืนป่าภูเขาสลับซับซ้อนของอำเภอสบเมย จังหวัดแม่ฮ่องสอน “บ้านแม่หาด” หมู่ 7 ตำบลแม่สวด คือหนึ่งในชุมชนชาติพันธุ์กะเหรี่ยงโปว์ที่ดำรงอยู่คู่ผืนป่ามาอย่างยาวนานกว่า 200 ปี ชุมชนแห่งนี้ยังคงรักษาวิถีเกษตรกรรมแบบไร่หมุนเวียน ภูมิปัญญาดั้งเดิมที่อยู่ร่วมกับธรรมชาติอย่างสมดุล และมีบทบาทสำคัญในการดูแลทรัพยากรป่าไม้ต้นน้ำของพื้นที่
อย่างไรก็ตาม เบื้องหลังความอุดมสมบูรณ์ของผืนป่าและวัฒนธรรมที่เข้มแข็ง กลับสะท้อนปัญหาความเหลื่อมล้ำเชิงโครงสร้างที่ชุมชนต้องเผชิญมาอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะการเข้าไม่ถึงสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานและสิทธิสวัสดิการของรัฐ อันเป็นผลมาจากการบังคับใช้กฎหมายด้านป่าไม้และทรัพยากรธรรมชาติที่ไม่สอดคล้องกับบริบทชีวิตของคนบนพื้นที่สูง
ถนนสายหลักจากทางหลวงชนบท (มส.3017) เข้าสู่บ้านแม่หาด ยังคงเป็นถนนดินลูกรังแคบ เพียง 4 เมตร เต็มไปด้วยหลุมบ่อ โคลนตม และก้อนหินขนาดใหญ่ที่ไหลลงมาปิดกั้นเส้นทางในฤดูฝน แม้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นจะมีงบประมาณพร้อมพัฒนา แต่ไม่สามารถดำเนินการได้ เนื่องจากถนนอยู่ในเขตป่าสงวนแห่งชาติแม่ยวมฝั่งซ้าย และติดข้อจำกัดด้านการขออนุญาตจากกรมป่าไม้
เช่นเดียวกับระบบไฟฟ้า บ้านแม่หาดยังไม่มีไฟฟ้าจากการไฟฟ้าส่วนภูมิภาค ชาวบ้านต้องพึ่งพาแผงโซลาร์เซลล์ที่ติดตั้งมากว่า 20 ปี ให้เพียงแสงสว่างขั้นพื้นฐาน ไม่สามารถใช้เครื่องใช้ไฟฟ้าที่จำเป็นได้ แม้จะมีการปักเสาไฟฟ้าไว้ตั้งแต่ปี 2558 แต่กลับไร้สายไฟ เป็นภาพสะท้อนของความล่าช้าและการหยุดชะงักของการพัฒนาในพื้นที่ห่างไกล
นายเอกราช วิมานตะกาล ผู้ใหญ่บ้านแม่หาด กล่าวว่า การเข้าไม่ถึงสาธารณูปโภคทำให้ต้นทุนชีวิตของคนในชุมชนสูงกว่าคนเมืองอย่างมาก
“วันนี้ชาวบ้านขายพริก ขายของป่า ได้รายได้น้อย เพราะการเดินทางลำบาก ถนนไม่ดี บางช่วงหน้าฝนขนของลงไปขายไม่ได้เลย ถ้าถนนดีขึ้น ชีวิตคนในชุมชนก็จะดีขึ้น ทั้งเรื่องปากท้อง การศึกษา และการเข้าถึงสวัสดิการอื่น ๆ”
นอกจากโครงสร้างพื้นฐานแล้ว ปัญหาสิทธิในสถานะบุคคลยังเป็นอีกหนึ่งความท้าทายสำคัญ จากการสำรวจพบว่ามีชาวบ้านอย่างน้อย 58 คน ที่ยังไม่ได้รับสัญชาติไทย ส่วนใหญ่เป็นผู้สูงอายุและเด็กชาติพันธุ์ที่ตกหล่นจากระบบการสำรวจ ส่งผลให้ไม่สามารถเข้าถึงการรักษาพยาบาล สิทธิด้านการศึกษา และการเดินทางอย่างเสรี
นายภัสนิพร กระต่ายดง ครูผู้ช่วย โรงเรียนบ้านแม่หาด คสะท้อนว่า ระบบการศึกษาในพื้นที่สูงยังเผชิญข้อจำกัดหลายด้าน
“เด็กบางคนต้องหยุดเรียนกลางคัน เพราะการเดินทางลำบาก ครอบครัวมีภาระค่าใช้จ่าย และบางคนไม่มีบัตรประชาชน ทำให้เข้าไม่ถึงโอกาสทางการศึกษาอย่างต่อเนื่อง”
ขณะที่ โทสุ เด็กสาวอายุ 28 ปี เสียงจากเด็กชาติพันธุคนหนึ่งที่ยังไม่มีบัตรประชาชน บอกถึงความฝันเรียบง่าย
“หนูอยากเรียนต่อ อยากมีบัตรเหมือนเพื่อน ๆ จะได้ไปรักษาพยาบาล ไปสอบ ไปทำงานได้เหมือนคนอื่น”
ท่ามกลางข้อจำกัดเหล่านี้ ชุมชนบ้านแม่หาดยังคงลุกขึ้นจัดการตนเองอย่างเข้มแข็ง ร่วมกับเครือข่ายภาคประชาสังคม โดยเฉพาะมูลนิธิพัฒนาภาคเหนือ ที่ทำงานในพื้นที่มากว่า 20 ปี เพื่อผลักดันสิทธิชุมชนและแนวคิดพื้นที่คุ้มครองวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์
นายลิขิต พิมานพนา เจ้าหน้าที่มูลนิธิพัฒนาภาคเหนือ กล่าวว่า
“ปัญหาที่แม่หาดไม่ใช่แค่เรื่องถนนหรือไฟฟ้า แต่เป็นปัญหาเชิงโครงสร้างจากกฎหมายและอำนาจการตัดสินใจจากส่วนกลาง ที่ทำให้ชุมชนถูกจำกัดสิทธิ ทั้งที่พวกเขาเป็นผู้ดูแลป่ามาอย่างยาวนาน”
ปัจจุบัน บ้านแม่หาดมีแผนพัฒนาชุมชนอย่างชัดเจน ทั้งด้านการจัดการทรัพยากร การพัฒนาคุณภาพชีวิต และการต่อยอดเศรษฐกิจวัฒนธรรม ไม่ว่าจะเป็นการท่องเที่ยวชุมชนเชิงเรียนรู้ การปลูกกาแฟอินทรีย์ การทอผ้า และการแปรรูปผลผลิตจากป่า โดยหวังว่าการประกาศใช้พระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์ จะเป็นกลไกสำคัญในการปลดล็อกข้อจำกัด และทำให้การพัฒนาเกิดขึ้นบนฐานของการเคารพวิถีชีวิตคนกับป่าอย่างแท้จริง การลงพื้นที่บ้านแม่หาดในครั้งนี้ จึงไม่ใช่เพียงการสะท้อนปัญหาความเหลื่อมล้ำที่ซ่อนอยู่บนพื้นที่สูง แต่ยังเป็นภาพของความหวัง จากชุมชนเล็ก ๆ ที่พยายามยืนหยัด จัดการตนเอง และก้าวสู่การเป็นต้นแบบพื้นที่คุ้มครองวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์ของประเทศไทย
